Kurjer Warszawski w Nr 192 z 14 lipca 1913 roku[1] w artykule Gminniacy a nauczanie omawia stan nauczania początkowego w Królestwie Polskim.
Przedruk tego artykuły na swoich łamach zamieścił dziennik Czas w Nr 332 z dnia 21 lipca 1913 roku[2] w dziale Przegląd spraw polskich w artykule Nauczanie powszechne w Królestwie polskiem. Dziennik Czas pisze:
Projekt nauczania powszechnego zdobywa sobie wśród włościan Królestwa polskiego coraz więcej zwolenników. W jakich warunkach odbywa się w niektórych gminach walka o szkołę, o tem podaje w Ognisku charakterystyczne szczegóły p. Hipolit Wąsowicz, który obserwacye swe zbierał w gubernii płockiej, gdzie, jak wiadomo, dużo jest kolonistów niemieckich.
„Niemcy na wszystkich zebraniach gminnych idą ławą i głosują solidarnie przeciwko szkołom. W gminach, w których ludność polska jest kulturalniejszą, więcej uświadomioną, jak gminy Szpetal, Ossówka, Kikół, Czarne, Oleszno, Mazowsze, stanowisko Niemców wywołuje tylko niezadowolenie wśród Polaków, lecz nie wpływa na samą uchwałę, gdyż Polacy przychodzą w takiej liczbie, że nawet przy dużym udziale Niemców (w gm. Czarne 77, Kikół 70), Niemców’ przegłosują. Inaczej ma się rzecz w tych gminach, gdzie ludność polska jest mało uświadomiona i nie bardzo jeszcze odczuwa potrzebę nauki. Tam na uchwały przychodzi mało Polaków, a stosunkowo dużo głosuje przeciw szkołom : (gm. Tłuchów za szkołami 46, przeciwko 76, w tem Polaków 33, w gminie Osiek za szkołami 85, przeciwko 117, w tem 63 Polaków). Prowodyrami wśród Polaków, głosujących przeciwko szkołom, są jednostki bardzo nieszczególne; w jednej gminie był takim prowodyrem człowiek zupełnie pijany, w drugiej znowu jednostka mocno pobita za złodziejstwo podczas znanych samosądów w rok u 1906“.
Wąsowicz dodaje na zakończenie takie uwagi ogólne: „Ogólnie daje się zauważyć, że projekt szkolny w gminach, położonych w gorszej, nieurodzajnej ziemi, gdzie kultura wogóle, a rolna w szczególności, stoi na niskim stopniu rozwoju, albo w cale nie przechodzi, albo z dużemi trudnościami. Gminy takie to w powiecie lipnowskim: Bobrowniki, Skępe, Osiek i sąsiednie, a w pow. rypińskim: Gójsk, Szczutowo, Gogów, Skrwilno, Okalewo. Powszechne nauczanie napotyka na przeszkody również i tam, gdzie istnieje jakikolwiek zatarg między dworem a wsią naprzykład z powodu nieuregulowanych serwitutów. Jeżeli objaw ten dał się zaznaczyć w innych powiatach lub miejscowościach kraju, należałoby z tego wyprowadzić pewne wnioski i ze szczególną pieczołowitością zająć się temi miejscowościami.
Kurjer Warszawski w Nr 255 z 15 września 1913 roku[3] w doniesieniach z Rypina podaje:
Kwestja nauczania powszechnego i powiększenia sieci szkół początkowych posuwa się bardzo wolno i opornie. Połowa zaledwie gmin uchwaliła powiększenie liczby szkół, mianowicie: Dobrzyń do 9, Żałe do 8, Osiek do 8, Płonne do 11, Pręczki do 7, Starorypin do 6 i Wompielsk do 8. Reszta gmin, to jest: Chrąstkowo, Czermin, Gujsk, Okalewo, Rogowo, Skrwilno i Szczutowo stanowczo nie zgodziły się na powiększenie liczby szkół początkowych. Niechęć swoją motywują takiemi np. argumentami, że szkoły u nas są niepotrzebne i że jak było za naszych dziadów, tak niech i dalej będzie.
Pismo codzienne Ziemia Lubelska w Nr 302 z 5 listopada 1913 roku[4] anonsuje:
Sprawy szkolne. W pow. Rypińskim, projekt „sieci szkolnej” odrzuciły następujące gminy: Chrzostkowo, Czermin, Gujsk, Okalewo, Rogowo, Skrwilno i Szczutowo.
[1] Skan Nr 192 Kurjera Warszawskiego opublikowany został na stronie internetowej Biblioteki Narodowej pod adresem: https://polona.pl/search/?query=Kurjer_warszawski&filters=dateRange:1913.07.13–1913.07.15,public:0,hasText Content:0
[2] Skan Nr 332 dziennika Czas opublikowany został na stronie internetowej Biblioteki Narodowej pod adresem: https://polona.pl/item/czas-dziennik-poswiecony-polityce-krajowej-i-zagranicznej-oraz-wiadomosciom-literackim,MjUwNjY3NjU/0/#item
[3] Skan Nr 255 Kurjera Warszawskiego opublikowany został na stronie internetowej Biblioteki Narodowej pod adresem: https://polona.pl/item/kurjer-warszawski-r93-nr-255-15-wrzesnia-1913,MTkzNTk5MDk/0/#item
[4] Skan pisma codziennego Ziemia Lubelska opublikowany został na stronie internetowej Biblioteki Narodowej pod adresem : https://polona.pl/item/ziemia-lubelska-r8-nr-302-5-listopada-1913,MTc1MjgwOTQ/0/#item
Skany artykułów prasowych w załączeniu:
147. 1913 rok – artykuły prasowe poświęcone nauczanie powszechnemu w Królestwie Polskim.